Verduurzamen zonder koeling
maakt de zomer erger.

Isoleren werkt twee kanten op

Bij een renovatie gaat de aandacht naar de winter: lagere energierekening, minder tocht, van het gas af. De maatregelen die daarvoor nodig zijn, betere isolatie, kierdichting en drievoudig glas, zorgen er tegelijk voor dat warmte die eenmaal binnen is, er moeilijker uit komt.

In een appartement telt dat zwaarder dan in een rijtjeshuis. Een woning op de bovenste verdieping vangt zon op het dak. Een woning op het zuiden met grote raampartijen vangt de zon een halve dag lang. En een appartement met ramen aan één gevel kan 's nachts niet dwars ventileren, waardoor de warmte van de dag blijft staan.

Dit is geen theoretisch bezwaar. De GGD-richtlijn over hitte en gezondheid noemt goed geïsoleerde nieuwbouw expliciet als categorie die in de zomer te warm wordt, vooral wanneer zonwering ontbreekt of verkeerd wordt gebruikt. Wat daar over nieuwbouw staat, geldt net zo goed voor een bestaand complex dat naar datzelfde isolatieniveau wordt gebracht.

Voor nieuwbouw staat het in de regels. Voor jullie complex niet.

Bij nieuwbouw is oververhitting inmiddels een bouwkundige eis. Het Besluit bouwwerken leefomgeving schrijft voor dat de TOjuli van een woonfunctie maximaal 1,2 mag zijn. Voldoe je daar niet aan, dan moet met een uitgebreidere berekening worden aangetoond dat een verblijfsruimte per jaar niet meer dan 450 gewogen overschrijdingsuren kent.

Interessanter is wat daarna gebeurde. Tot 1 juli 2024 was het aanbrengen van actieve koeling genoeg om aan de eis te voldoen, zonder dat iemand naar het vermogen keek. Dat is aangescherpt: sindsdien moet aannemelijk worden gemaakt dat de koelcapaciteit daadwerkelijk toereikend is. De wetgever heeft dus vastgesteld dat koeling op papier iets anders is dan koeling die werkt.

Op een bestaand complex is geen van deze eisen van toepassing. Er is geen wettelijke maximumtemperatuur voor een woning, er is geen toets, en niemand rekent het na. Een renovatieplan kan dus volledig voldoen aan alles wat er gevraagd wordt en de woningen alsnog onleefbaar maken in augustus. Precies daarom valt het punt zo vaak van tafel: er is geen partij die ernaar vraagt.

Wie het merkt

De GGD-richtlijn benoemt veertien groepen die extra risico lopen bij hitte. Daar zitten ouderen bij, jonge kinderen, mensen met hart- en vaatklachten of diabetes, mensen die slecht ter been zijn en mensen die bepaalde medicatie gebruiken. In een complex met veel oudere eigenaren of huurders is dat geen kleine minderheid.

Bovendien is het een klacht die zich niet laat oplossen door de bewoner zelf. Wie het in de winter koud heeft, zet de verwarming hoger. Wie het in de zomer te warm heeft in een appartement zonder koeling, kan weinig meer dan de gordijnen dichthouden en wachten tot het overgaat. Dat verschil merk je als beheerder terug in de vergadering.

Zonwering en ventilatie helpen, maar lossen het niet op

De standaardadviezen zijn zonwering, 's nachts ventileren en overdag ramen dicht. Dat is goed advies en het scheelt echt iets. Alleen loopt het in een appartementencomplex tegen drie grenzen aan.

• Buitenzonwering verandert het aanzicht van het gebouw. Dat is een besluit van de vergadering, niet van een individuele eigenaar, en het stuit vaak op bezwaren of op eisen vanuit de gemeente.
• Nachtventilatie vraagt open ramen. Aan een drukke weg, op de begane grond of bij bewoners die zich daar niet veilig bij voelen, gebeurt dat niet.
• Bij een woning met ramen aan één gevel is er geen luchtstroom om op te bouwen, hoe ver je de ramen ook openzet.

Deze maatregelen remmen de opwarming. Ze halen geen warmte weg die er al is. Bij een reeks tropische dagen achter elkaar stapelt het effect zich op, en dan is remmen niet genoeg.

Waarom koeling bij een collectief systeem goedkoper is dan los

Zit er toch een keer airco in beeld, dan gaat het meestal om losse units per woning. Dat betekent buitendelen aan de gevel, een discussie in de vergadering over het aanzicht, geluid voor de buren, en een energierekening die per woning oploopt.

Bij een collectieve installatie ligt dat anders. De warmtepomp die in de winter verwarmt, kan in de zomer koelen. Het leidingnet dat de warmte naar de woningen brengt, brengt er in de zomer koude doorheen. De afleverset in de woning schakelt daartussen. De infrastructuur die je toch al aanlegt, doet het werk er in feite bij.

Wat er wel bij moet: afgifte die kan koelen. Een radiator geeft warmte af maar koelt niet, dus daar komt bijvoorbeeld een convector voor in de plaats. Het leidingwerk dat daar in de woning naartoe loopt kan vaak blijven liggen. We brengen per woning in kaart wat bruikbaar is en vervangen alleen wat echt moet, want elke leiding die kan blijven scheelt geld en scheelt dagen dat er iemand in de woning aan het werk is.

Het moment waarop je het moet beslissen

Dit is de kern. Koeling achteraf toevoegen aan een collectief systeem dat daar niet op ontworpen is, betekent voor de tweede keer naar binnen in alle woningen, opnieuw overlast en opnieuw een besluit door de vergadering. Koeling meenemen in het ontwerp betekent een andere keuze in de opwek en de juiste afgifte in de woning, in dezelfde ronde.

Je hoeft niet nu al te besluiten dát er koeling komt. Je moet wel nu al laten uitrekenen wat het zou kosten, zodat de vergadering een keuze maakt in plaats van dat de optie ongemerkt verdwijnt. Wat dat kost, verschilt per complex: het hangt af van de warmtevraag, de bestaande afgifte in de woningen en de ruimte voor de opstelling.

Wat wij in projecten doen, is koeling standaard meenemen in de doorrekening en er expliciet bij zetten wat het extra kost. Dan ligt er een getal op tafel en kan de VvE of de corporatie er zelf iets van vinden.

Bronnen

• Informatiepunt Leefomgeving, oververhitting woningen en de TOjuli-eis
• RIVM, GGD-richtlijn medische milieukunde: hitte en gezondheid